Desibelmetre

Gürültü, insan üzerinde tehlike oluşturan, rahatsız eden veya huzur bozucu etki yaratan ses olarak tanımlanır. Bu nedenle gürültü, maruz kalınan seslerin birey tarafından algılanış biçimine bağlı olarak öznel (subjektif) bir kavramdır. Dolayısıyla gürültü doğrudan ölçülebilen fiziksel bir büyüklük değildir. Kişiden kişiye farklılık gösterir ve kesin sınırlarla tanımlanması zordur. “Hangi ses gürültüdür?” veya “Hangi seviye kabul edilebilir sınırlar içindedir?” soruları, öznel değerlendirmeler nedeniyle net bir şekilde yanıtlanamayabilir. Gürültü fiziksel değil, algısal bir kavramdır. Bir sesin rahatsız edici ya da hatta acı verici olarak değerlendirilmesi, o değerlendirmeyi yapan kişinin duyusal algısına bağlıdır. Bu bireysel farklılıklar nedeniyle, objektif ve sayısal bir değerlendirme yapabilmek için bir Desibelmetre kullanılması gereklidir. Bu cihazlar, sesin fiziksel büyüklüğü olan ses basınç seviyesini ölçer. Ses basınç seviyelerinin onlarca yıl önce uluslararası standartlarla desibel (dB) cinsinden ifade edilmesi kararlaştırılmıştır. Ölçüm değerleri genellikle 0 dB ile 130 dB arasında değişir ve bu değerler bir Desibelmetre aracılığıyla sayısal olarak görüntülenebilir. Bu sayede, öznel algıdan bağımsız olarak, ses seviyeleri nesnel ve karşılaştırılabilir verilerle değerlendirilebilir.

Bir Desibelmetre ile bir ses kaynağının titreşimleri, örneğin ses telleri, hoparlör membranları, otomobil, demiryolu, uçak veya endüstri tesisleri, havada basınç dalgalanmaları (titreşimler) oluşturur ve kulaklarımız bu titreşimleri ses olarak algılar. Basınç dalgalanmalarının sıklığını düşük frekansta derin, yüksek frekansta yüksek ton olarak algılarız. Basınç dalgalanmalarının şiddeti arttıkça sesin daha yüksek olarak algılandığını hissederiz. Bu basınç dalgalanmaları bir Desibelmetre tarafından kaydedilir ve bir ölçüm değeri olarak dB (desibel) cinsinden gösterilir. 0 … 130 dB aralığı logaritmik olarak yapılandırılmıştır. Bir Desibelmetre, 0 dB’yi alt işitme eşiği, 130 dB’yi ise insanın yaklaşık ağrı eşiği olarak gösterir. Logaritmik yapısı nedeniyle ölçülen değerler basitçe toplanamaz, çıkarılamaz veya ortalanamaz. Örneğin, iki adet 50 dB’lik ses kaynağı bir araya geldiğinde toplam ses seviyesi sadece 53 dB olur. Ses şiddetinin iki katına çıkması toplam değeri yalnızca 3 dB artırır. Ses kaynağı ile Desibelmetre arasındaki mesafe iki katına çıkarıldığında ses seviyesi 6 dB azalır.

Desibelmetreler, farklı doğruluk sınıfları, çeşitli zaman ağırlıkları ve frekans değerlendirme (filtre) seçenekleri ile sunulmaktadır. Ayrıca, bir diğer seçim kriteri olarak veri kaydı olan veya kayıtsız Desibelmetreler mevcuttur.

Yapı akustiğinde çoğu zaman binalarda oluşan istenmeyen gürültülere karşı koruma sağlanması amaçlanır. Bununla birlikte özellikle çalışma alanları ve etkinlik mekânlarında konuşma anlaşılırlığı ve ses algısı da önemli bir konudur. Binalar her zaman güncel standartlara ve yönetmeliklere uygun olmayabilir. Yeni yapılar ve ruhsat gerektiren tadilatlar için yapı ruhsatı sürecinde ses yalıtımı hesaplamaları talep edilir. Mevcut binalarda ve ruhsat gerektirmeyen tadilatlarda ise, özel bir anlaşma yapılmadığı sürece çoğu zaman yalnızca asgari gereklilikler geçerlidir. Uygun bir Desibelmetre ile standartlaştırılmış yöntemlere göre, kullanılan yapı elemanlarının dış gürültüyü ne ölçüde azalttığı kontrol edilebilir ve elde edilen sonuçlar belirlenen sınır değerlerle karşılaştırılabilir. Binaların ses yalıtımı değerlendirilirken hava doğuşlu ses yalıtımı, darbe sesi seviyesi ve bina teknik tesisatlarından kaynaklanan kurulum gürültüleri arasında ayrım yapılır. Ayrıca Desibelmetreler, trafik veya ticari işletmelerden kaynaklanan dış ortam gürültüsünün izin verilen maksimum değerleri aşıp aşmadığını belirlemek için de kullanılabilir.

Mobil ölçümler giderek daha fazla önem kazanmaktadır; çünkü gürültüler rahatsız edici ve çok yüksek algılandığında, ölçüm tek seferlik veya belirli bir süre boyunca sürekli olarak yapılabilir ve cihaz türüne bağlı olarak dahili belleğe kaydedilebilir. Bu tür ölçümler, özellikle yoğun trafikli şehir içi bölgelerde belirli bir süre için gerçekleştirilir ve kaydedilir. Daha sonra, gürültünün olası aşırı yüksekliği değerlendirilir ve gerekli önlemler planlanabilir. Ayrıca, ofis veya özel yaşam alanlarındaki stres faktörlerinin değerlendirilmesinde de gürültü rahatsızlıkları önemli bir rol oynar; aşırı gürültü, huzursuzluğa yol açabilir ve ciddi durumlarda sağlığı olumsuz etkileyebilir.

Ses Dozu Ölçümü
“Doz zehri belirler.” 16. yüzyılda Paracelsus tarafından ortaya konan bu özlü ifade, yalnızca yiyecek, solunum veya deri yoluyla alınan maddeler için geçerli değildir. Aynı zamanda, vücuda etki eden farklı türde radyasyonlar için de geçerlidir. On yıllardır bilinmektedir ki, röntgen ışınları, radyoaktif ışınlar ve aşırı gürültü maruziyeti, kalıcı sağlık hasarlarına yol açabilir. 

İşitme hasarı riski yalnızca çok yüksek ses seviyelerinde ortaya çıkmaz. Belirli bir seviyenin üzerindeki gürültüye uzun süre maruz kalınması durumunda da kalıcı işitme kayıpları riski vardır. Çevre veya iş yerinden kaynaklanan gürültünün nedeni, çoğu zaman gürültüye maruz kalan kişiler tarafından doğrudan kontrol edilemez. Gürültü kaynağında azalma sağlanamıyorsa, uygun ses yalıtım önlemleri veya kişisel kulak koruyucular kullanılarak maruziyet genellikle azaltılabilir. Ses seviyesini düşürmek mümkün değilse, gürültüye maruz kalma süresi kısaltılmalıdır.

İşverenler, çalışanlarını iş yerindeki sağlık risklerinden korumakla yükümlüdür. Gürültü algılanabilir olsa da, etkisi Desibelmetre olmadan objektif şekilde değerlendirilemez. Bu nedenle, gürültü ölçümü ve değerlendirmesi için özel ölçüm yöntemleri ve cihazlar geliştirilmiştir. Gürültü dozimetreleri, belirli zaman aralıklarında çalışanların maruz kaldığı ses yükünü tespit eder ve kaydeder, ayrıca toplanan verileri belirlenen kriterlere göre değerlendirir. 

Araştırmaların değerlendirilmesi sonucunda, sürekli gürültü seviyeleri ve zirve gürültü seviyeleri için belirli sınır ve eşik değerler oluşturulmuştur. Ölçümlere başlamadan önce, gürültü dozimetresinde uygulanacak yönetmelik veya standart için gerekli kriterlerin doğru şekilde ayarlandığından emin olunmalıdır. Sınır değerlerin ulaşılması veya aşılması durumunda, uygun koruma önlemleri uygulanmalı ve çalışanlar bilgilendirilmelidir.

İş Yerinde Gürültü Dozu ile İlgili Önemli Yönetmelikler ve Sınır Değerler Tablosu:

Bir gürültü dozimetresi ile bir çalışanın iş yerindeki gürültü maruziyeti kolay ve hızlı bir şekilde belirlenebilir. Bunun için dozimetre genellikle çalışma kıyafetine veya kaskına, kulağa mümkün olduğunca yakın bir şekilde takılır ve değerlendirme yapılacak çalışma süresi boyunca taşınır. Vardiya sonunda, cihazdaki veriler okunabilir ve işitme koruma önlemleri için temel oluşturur. Bazı dozimetreler, ölçüm sırasında elde edilen değerleri anlık olarak gösterir; bu sayede kullanıcı, yüksek gürültü maruziyeti durumunda hemen tepki verme imkânına sahip olur.

• Komşu konutlarda rahatsızlık yaratan işletme kaynaklı veya trafik gürültüsü, genellikle veri kaydedebilen bir Data loggerli Desibelmetre ile hem gündüz hem gece saatlerinde ölçülür. Elde edilen ölçüm verileri, gürültünün mevcut yasal düzenlemelere uygun olup olmadığını değerlendirmek için kullanılır.
• Bir çalışanın, bir iş günü veya bir iş haftası boyunca farklı çalışma alanlarında maruz kaldığı gürültü, örneğin Gürültü Dozimetresi kullanılarak ölçülebilir. Elde edilen gürültü dozu verilerine dayanarak, gerekirse uygun işitme koruma önlemleri planlanmalı ve uygulanmalıdır.
• Birçok yeni makine ve cihazın gürültü emisyon değerleri, üretici tarafından ürün türüne özgü kriterlere göre ölçülmekte ve ürün teknik özelliklerinde belirtilmektedir. Müşteriler, bu değerleri kolayca karşılaştırabilir ve daha sessiz bir modeli bilinçli olarak tercih edebilirler.
• Kişisel kulak koruyucuların etkinliği, üreticiler tarafından Desibelmetre kullanılarak test edilir ve doğrulanır.
• Bina elemanları aracılığıyla sağlanan hava ses ve darbe sesi azaltımı, yerinde veya test laboratuvarlarında Desibelmetre ölçümleri ile belirlenebilir.
• Yoğun gürültü üreten tesisler, Desibelmetre ile yapılan sürekli ölçümler sayesinde izlenebilir. Gürültü seviyesi belirlenen sınırın üzerine çıktığında, sistem otomatik olarak durdurulabilir veya gücü düşürülerek çalıştırılabilir.

Açık alanda yapılan ses ölçümlerinde, ölçüm değerleri üzerinde yalnızca parazit gürültüler, yapılar, bitki örtüsü ve arazi yapısı etkili değildir. Sıcaklık değişimi, rüzgâr koşulları ve hava nemi gibi meteorolojik koşullar da kırılma, saçılma ve absorpsiyondaki değişimler yoluyla ölçüm noktasındaki ses immisyonlarını etkiler. Dış ortamda kullanılabilir ses ölçümleri için yalnızca yüksek kaliteli ve dış mekân kullanımına uygun bir Desibelmetre kullanmak yeterli değildir. Her ölçümde, açık alanda elde edilen ses değerlerinin yapılaşma, zemin yapısı, bitki örtüsü ve mevcut meteorolojik koşullara da bağlı olduğu dikkate alınmalıdır.

Ses ölçümlerinin uygulanmasını düzenleyen standartlarda, rüzgâr şiddeti ve rüzgâr yönü ile hava durumu hakkında bazı koşullar belirlenmiştir. Ne yazık ki farklı ölçüm ve hesaplama yönetmelikleri birbirinden farklılık göstermektedir. Çeşitli güncel düzenlemelerde, sesi etkileyen çok sayıdaki meteorolojik olgu ve konum koşulu henüz kapsamlı şekilde dikkate alınmadığından, doğru şekilde gerçekleştirilen ses ölçümü ve değerlendirmesine rağmen zaman zaman izin verilmeyen derecede yüksek gürültü seviyeleri ortaya çıkabilmektedir.

DIN 45645 Bölüm 1 “Ölçümlerden değerlendirme seviyelerinin belirlenmesi”, Bölüm 1 “Komşulukta gürültü immisyonları” kapsamında, ölçümde kullanılan ses seviyesi ölçüm cihazları, kalibrasyon, ek cihazlar, ölçüm konumları, ölçümlerin zamanı, süresi ve gerçekleştirilmesi ile yabancı gürültüler ve hava koşullarına ilişkin ayrıntıları tanımlar. DIN 45645-1 standardının dış ortam ölçümleri için bir Desibelmetreye getirdiği gereklilikler arasında, rüzgâr gürültülerinin ölçüm sonuçlarını mümkün olduğunca az etkilemesi için mikrofonun bir rüzgâr koruyucu ile donatılması ve mikrofon tutucusunun ve diğer bileşenlerin mikrofon çevresindeki ses alanını mümkün olduğunca az değiştirmesi yer almaktadır.

Açık alanda belirli bir noktada Desibelmetre ile kaydedilen gürültü seviyeleri, gürültü kaynağındaki ses seviyesi sabit ve topografya aynı olsa bile hava koşullarına bağlı olarak farklılık gösterebilir. Bu nedenle her dış ortam ölçümünde hava koşullarının dikkate alınması ve belgelendirilmesi önemlidir. DIN 45645-1 standardına göre, değerlendirme seviyesi sesin yayılımı için elverişli hava koşullarında belirlenmeli veya ölçüm farklı hava durumlarını kapsayan daha uzun zaman dilimlerine yayılmalıdır.

Sesin yayılımı için elverişli hava koşulları arasında rüzgârın ses kaynağından ölçüm noktasına doğru esmesi (arkadan rüzgâr) ve sıcaklık inversiyonu yer alır. Arkadan rüzgâr, rüzgârın engellenmeden ses kaynağından ölçüm noktasına doğru esmesi ve ek ses dalgalarını bu yöne taşıması anlamına gelir. Sıcaklık inversiyonu ise, yer seviyesindeki hava sıcaklığının daha yüksek hava katmanlarına göre daha düşük olması durumudur; bu nedenle yayılan ses yer yönüne doğru yönlendirilir.